NHỮNG MÓN ĂN , KỶ NIỆM TRONG KÝ ỨC: Nước mắm, hay nước mắt quê hương

Cá chết trắng bờ dọc biển miền Trung! bên ni lo lắng rồi ra sẽ phải dùng đến nước mắm nhiễm độc từ cá do cá nhiễm độc từ người. Bên nớ dân nghèo khốn khổ: dân biển còn chi đâu mà "đâm Hà Bá"? đến nỗi bạn than: Dân nghèo mình còn có món kho quẹt để đưa cơm mà bây giờ mắm muối cũng không có để mà kho cho quẹt!!! Nghe thương lòng chưa?

Chén nước mắm vốn vẫn là món quốc hồn quốc tuý, là tâm điểm của bữa ăn bàn Việt! Từ cá nhiễm độc những bà nội trợ bày nhau làm nước mắm tại gia! Chia sẻ nhau những bài viết, những bí quyết làm nước mắm thủ công! Một trong những chỉ dẫn này dẫn tôi tới bài đọc bàn về tĩn nước mắm của tác giả Vũ Thế Thành! và tĩn nước mắm của tác giả Vũ Thế Thành đưa tôi nhớ về xóm tĩn dọc Bến Chương Dương dẫn xuôi về Cầu Ông Lãnh! Hơn vậy, nó còn đưa nhớ tôi về một vật dụng ngày nay chắc đã lui hẳn trong mất mát cuộc sống ngày thường: cái bơm nước mắm bằng thiếc!

Nhà tôi vốn là nhà vựa cá biển, nước mắm ăn trong nhà thường là nước mắm nhất từ Phan Thiết chở vô do lái cá có nhà thùng biếu dùng quanh năm không hết! Nhà tôi chưa từng xuống xóm tĩn để mua nước mắm về ăn nhưng xóm tĩn có in chút dấu ấn trong lòng tôi thửơ nhỏ. Nhà tôi nằm trên đường Đề Thám, đi thẳng xuống bến sông quẹo trái là thấy ngay những đống tĩn trắng hếu phơi chổng ngược đầu! Đó là xóm tĩn: cái tên cho biết cái nghề, món hàng chính của xóm tĩn là nước mắm! Dọc dãy phố lầu đâu lưng với đường Cô Giang, ngó ra mặt con rạch chạy xuống tận chân cầu Ông Lãnh là những vựa nước mắm. Thời đó, tôi thấy phương tiện chuyên chở nước mắm từ các tỉnh về vựa là những xe cam nhông mang theo mùi hương đặc biệt của nước mắm! Nghe bậc trường thượng trong nhà kể lại, hồi trước khi giao thông chưa thuận tiện thì nước mắm được chở đến đây bằng ghe, ghe đi cả chục ngày mới tới bến!

Nhưng xóm tĩn tôi nhớ, do đó là 1 trạm ngừng đón học trò của chiếc xe trường tôi đi, xe sau khi đón tôi thì thẳng xuống xóm tĩn đón hai chị em tên Thu và Thư. Nhà Thu và Thư là một vựa nước mắm, từ trên xe nhìn vô tiệm thấy những tĩn nước mắm chất nghệu một bên vách, vách kia thì chất những thùng thiếc 20 lít chứa nước măm loại thường, rẻ hơn (mà nhờ ông Vũ Thế Thành tôi biết đó là loại nước mắm nhì).

Cũng nhờ ông Vũ Thế Thành nhắc, tôi chợt bừng nhớ đến cái bơm thô sơ bằng thiếc! Bạn, có bạn nào còn nhớ cái bơm thiếc không? Hồi trước, trước khi có cái bơm bằng nhựa bóp bóp bơm nước lên, dân tình dùng cái bơm bằng thiếc để chiết nước mắm hay dầu hôi từ thùng ra chai!

Cái bơm, nó chỉ là cái ống dài chắc cở chiều dài cái thùng thiếc hay ngắn hơn 1 chút, đầu trên có 1 cái quặng nhỏ nhỏ hàn dính với ống, thấp dưới cái quặng 1 chút là một ống vòi đưa ngang ra và nằm trong quặng thông xuống ống là 1 cái que thiếc, đầu dưới cái que nằm trong ống có hàn 1 máng tròn nhỏ đường kính nhỏ hơn lòng ống, đầu trên được cuốn tròn thành một cái vòng để que không lọt xuống ống và người xử dụng lòn ngón tay trỏ vô đó mà kéo cái que lên xuống theo một nhịp điệu khá nhanh, mỗi khi kéo lên cái máng kéo chất lỏng từ dưới thùng lên, ngang qua cái vòi chất lỏng sẽ tuôn vào và đưa vô chai đang chờ sẵn để hứng! Hồi còn nhỏ bọn nghịch ngợm chúng tôi thường dành nhau để kéo bơm, chiết dầu hôi (dầu lửa) từ thùng ra chai dùng dần trong nhà!

Từ con cá chết đưa tới giọt nước mắt dân nghèo dẫn tôi trở về xóm tĩn và bật sáng cái bơm trong hồi ức! Nghĩ cho cùng thì tôi nay như người già: việc gần không nhớ lại nhớ chuyện xa! Mà tôi giận ông nhạc sỹ Phạm Thế Mỹ: ông viết chi mà uống nước dừa như nước mắt quê hương! Nước mắt mặn chớ đâu được ngọt mát lòng như nước dừa! Nước mắm thì may ra............... điềm báo chăng???