NHỮNG MÓN ĂN , KỶ NIỆM TRONG KÝ ỨC: Cá!

Thạch Sùng mà thiếu mẻ kho!
Nhà ba má tôi không phải dinh cơ của Thạch Sùng nên mẻ kho nhà tôi vốn không thiếu, nhiều nữa là đằng khác! Có gì đâu: bữa nào lạt miệng, ba tôi biểu má tôi rót chút nước mắm kho vô cái tô đá, cũ cũ cũng được mà mẻ miệng cũng không sao, rồi cho vô tô một chút mỡ nước mới thắng bữa trước kèm theo câu dặn dò: " bà nhớ múc vô đó chút tóp mỡ nha!" rồi đem kho quẹt để ba tôi ăn cơm.

Tiêu là thứ ba tôi không bao giờ dặn má tôi thêm vô tô nước mắm mẻ miệng đó nhưng trăm lần như một, sau khi mẻ kho nước mắm sôi sục sục trên bếp than hồng rồi đặc quánh lại, lúc nào má tôi cũng lẹ tay cho vô nhúm tiêu mới giã xong thơm ngào ngạt rồi mới bắc mẻ kho quẹt xuống. Ba tôi quẹt mắm ăn với cơm nấu vừa chín tới, cắn thêm miếng dưa leo dòn rụm rồi cắn thêm miếng ớt hiểm! Ớt cay cộng với cái cay của tiêu hợp cùng khí hâụ nóng bức của miền Nam làm mồ hôi ba tôi lấm tấm trên đầu mũi, nhiều khi ba tôi phải vừa ăn vừa vói lấy khăn lau mồ hôi trên trán. Món ăn giản dị chơn chất vậy mà hôm nào có bần do bác tôi hay cô tôi đem từ dưới quê lên hoặc có bà con ngoài Huế vô mang theo vả biếu là ba tôi ăn rất mạnh miệng!

Mẻ dùng để kho thường là tô đá sành thô nên rất mau bể, kho được vài lần là nứt vòng theo vạch mắm kho trong tô rồi rớt nguyên cái khu! Nhằm nhò gì! nhà con đông, chén bát trong chạn tối ngày khua rổn rảng, tô mẻ chén mẻ tha hồ đem ra làm mẻ kho, tốn kém bao nhiêu mà sợ!

Có một món cá má tôi cũng ưa đem kho trong mẻ kho: cá phèn! Những thức kho trong mẻ kho thường là ít và trẻ con không ăn được. Cá phèn cũng vậy, thứ cá có màu hồng hồng trên lưng lại có thêm hai cọng râu nhỏ nhỏ trên mép, bụng mềm mau bể nếu bị vọc mạnh vậy mà có xương rất cứng. Chính vì xương cứng mà má tôi thường chỉ kho riêng cho ba má tôi ăn chứ bọn trẻ tụi tôi không đụng tới được mặc dầu thịt cá ngọt và béo. Tới lớn tôi mới biết ăn cá phèn và biết tới cá phèn khi đã ra chợ phụ ba má tôi trong vựa cá!

Chợ cá, là nơi ba má tôi tạo nên cơ nghiệp, là khởi đầu để nuôi mười anh chị em tụi tôi lớn lên. Chợ cá cũng là nơi dạy tôi các loại cá, nơi tôi biết thức ăn chính trong quân trường thường là cá mối; nhưng con cá mối mà tôi vừa mua được để làm chả cá vài tháng trước đây thịt tươi cho ra chả trắng khác hẳn với những con cá mối mềm quặt quẹo, bể bụng lòi ruột mà nhà thầu mua với giá rẻ giao cho quân trường Quang Trung để kiếm lời. Bên này tôi mua cá mối lựa từng con, vảy sáng trắng điểm đường chỉ vàng lấp lánh còn con cá mối hồi đó nhà thầu mua, người làm của nhà vựa lấy xẻng xúc hất vô giỏ như đồ lâm vố! Tội làm sao!!!

Chợ cá cũng là nơi để tôi nhận biết trong tôi, chất "con" lúc đó chắc mạnh hơn chất "người"! Hồi đó tôi không thích (nếu không muốn dùng chữ thích hợp hơn, đúng hơn là chữ "ghét) mấy người bạn hàng hay mua cá lúc chợ gần tàn, lúc trời đã sáng rõ và các bạn hàng khác đã về để bán lẽ trong các chợ lớn hơn như các bạn hàng chợ Sài Gòn, chợ An Đông!
Những bà bạn hàng trễ tràng này thường mua các loại cá tạp, cá nhỏ và thường là cá vạt ra từ các bạn hàng của các chợ lớn kể trên. Họ mua, kỳ kèo trả giá từng đồng và khi đã chịu giá, khi người bạn làm hốt cá vào rổ cho họ thường họ ráng lựa mấy con lớn tốt quăng vô rổ. Khi đem rổ vô bàn cân để tính tiền, sau khi cân và lấy bông giá xong họ vẫn ráng thảy thêm vài con nữa sao cho cân thiệt "vát"!

Hồi đó tôi bực mấy bà bạn hàng này lắm! Mấy bà này thường bán ở các chợ xa như chợ Tân Bình hay các chợ chồm hổm. Giản dị là nguyên đêm thức trắng mua bán, chúng tôi cũng đã mệt ngất ngư, mụ hết cả người rồi mà mấy bà cứ lằng nhằng kèo nài bớt vài chục bạc lẽ hay thêm vài con cá. Bạn biết, lời của trẻ con có khi được (hay bị) coi là ác vì thấy sao nói vậy, nghĩ sao nói thế mặc dù là sự thật nhưng nhiều sự thật lại khá đau lòng, không nói có lẽ sẽ tốt hơn! Tôi lúc đó tuy không còn là trẻ con nhưng khá là non dạ, ghét các bà này vì tánh hay lằng nhằng làm phiền, ghét vì các bà mua rổ cá giá trị không bao nhiêu mà lại cứ bớt xén tiền, thêm thắt cá!!! Trong cái ghét vì bị làm phiền chắc có thêm chút khing thường vì họ bán ở chợ xa lại mua hàng giá rẻ!!!

Bạn ơi! Mấy chục năm sau, tôi thường kể chuyện này với ông nhà tôi. Sau câu chuyện thường là cái chặc lưỡi tiếc nuối! Tôi tiếc vì ngày xưa mình đã ghét, tôi chặc lưỡi vì ngày xưa mình đã coi thường những bà mẹ nghèo xa xứ. Những bà mẹ nảy họ cũng có đàn con nhỏ cần nuôi lớn, họ phải chắt chiu từng đồng trong cuộc mưu sinh: thêm một con cá, bớt được vài trăm là họ có thêm vài trăm để nuôi con! Họ mua cá rẻ, bán ở chợ nghèo mà hồi đó tôi coi thường ư? Thì những người mua cá của họ vốn cũng là người bình dân, sống trong các khu lao động! Họ phải chọn cá nào thích hợp cho túi tiền của người mua, giản dị vậy thôi mà sau mấy chục năm tôi mới nhận ra!!! Bạn thấy, cái rừng rú ác độc của tính con trong tôi cũng rất man dại phải không?

Uả! nãy giờ tôi lan man từ mẻ mắm kho quẹt qua tới con cá phèn sang luôn chợ cá và tánh con của con Bảy! Tóm lại là tôi biết con cá phèn từ chợ cá và biết học cách nhìn người từ con cá phèn bể bụng ngày xưa!

Bà Tư vú tôi là người gốc Phan Thiết! Tôi nhớ hồi tôi còn nhỏ bà có dẫn tôi về xứ Phan Thiết của bà, tôi nhớ nhờ bà mà tôi biết ăn bánh căn chấm nước cá kho, biết ăn gỏi cá mai và biết ăn cốm hộc!

Bánh căn thì tôi có kể cho các bạn nghe rồi. Cốm hộc thì tôi nhớ mỗi lần Tết đến, ngoài Phan Thiết gởi cốm nhà đóng vô biếu ba má tôi. Trên bàn thờ ông bà Tết nào cũng có hai hộc cốm chưng cạnh cặp dưa hấu, hộc cốm gói giấy bao xanh đỏ, hai đầu hộc cốm được dán kín bằng hai mảnh giấy trang kim cắt hình tròn có tia như mặt trời còn được ba tôi dán thêm mảnh giấy hình thoi cắt từ giấy hồng điều.Các nhà hàng xóm tôi không thấy có chưng cúng cốm hộc!

Còn gỏi cá mai? Đó cũng là món gần như đặc biệt. Tôi nhớ bà Tư tôi cắt đầu cá mai xong lấy ngón tay lần theo đường bụng tẻ con cá làm hai dọc theo xương sống; xong bà trụng sơ mớ cá với nước dừa xiêm rồi vắt cho ráo thật ráo thành từng nắm. Khi ăn trộn cá với đậu phộng rang giã nhỏ, có thêm gia vị gì khác không thì tôi không nhớ vì lúc đó tôi còn quá nhỏ. Khi ăn xúc cá với bánh tráng mè nướng dòn, chan vô miếng nước mắm me hay mắm nêm tuỳ thích. Tôi nhớ ba tôi ăn gỏi cá mai ưa múc cá vô chén nhỏ, bóp nắm bánh tráng mè vô rồi chan mắm xong lua! Giống như ăn cơm với mắm kho quẹt, ba tôi ăn gòi cá mai ưa cầm thêm trái ớt hiểm cắn một miếng gần hết nguyên trái, xong hớp một ngụm bia rồi khà một tiếng thiệt là sảng khoái!!!

Gần mười năm trước hai vợ chồng tôi có về Việt Nam, tìm một nhà hàng đặc sản để ăn gỏi cá mai nhưng đó là cả một sự thất vọng vì có những món ăn chỉ ngon trong nhớ! Nhớ lúc ấy vẫn đầy nhưng món ăn đã không còn vị ngon cũ! Chắc bạn cũng từng cảm giống tôi như thế!

Hai loại cá nữa cũng của chợ nghèo là cá bẹ và cá rựa! Hai loại cá này ngon thịt nhưng rất nhiều xương và là xương ngang nên nhà có con nhỏ ít dám cho ăn. Tụi tôi cũng vậy, chưa từng được ăn hai loại cá này! Cho đến tết Mậu Thân: ghe không ra biển được, đường tắc, giao thông khó khăn, tình hình thì đầy biến động. Má tôi nhờ có vài người lái cá ở Cấp có ghe ráng ra biển đánh cá và tìm cách chở vô Sài Gòn, chợ không họp nên má tôi bán ngay tại nhà: chỉ có hai loại cá đầy xương là cá bẹ và cá rựa mà đắt không đủ bán cho mấy nhà hàng xóm: cá tuy xương nhưng có chất tười thay vì chỉ toàn hột vịt chấm bắp cải luộc nên nhà nào cũng mua cho con ăn. Nhà tôi cũng vậy: trong những ngày đó tụi tôi mới biết cá bẹ nấu canh ngót ngon béo biết chừng nào và con cá rựa muối sả ớt chiên ăn còn ngon hơn cá thu cá mú gấp trăm lần!

Có nhiều điều tôi chỉ học được ở đời sống nhờ những biến động! mà những điều đó thường sống lâu trong lòng tôi bởi nó nằm trong những dấu mốc quan trọng. Hôm nay nhờ bạn nhắc về cá, tôi mới ôn và nhớ lại những con cá phèn, cá bẹ, cá rựa, cá mai!!!! Tôi: là Con Gái Long Vương đó bạn!!!